In Almere wordt binnen het primair onderwijs veel aandacht besteed aan de ontwikkeling van jonge kinderen. Het programma ‘KleuterExtra’ is een initiatief dat speciaal is ontworpen om leerkrachten van groep 1-2, en natuurlijk de kleuters zelf, extra ondersteuning te bieden wanneer zij dat nodig hebben. Dit programma helpt om tijdig hulpvragen te signaleren en gerichte ondersteuning te bieden. Maar hoe is dit tot stand gekomen en hoe ziet dit programma in Almere precies eruit?

Hoe is het programma tot stand gekomen?

Het programma KleuterExtra werd oorspronkelijk ontwikkeld door Lex Wijnroks en zijn team aan de Universiteit Utrecht. In samenwerking met het Utrechtse onderwijsveld bleek dit een succesvol initiatief. Geïnspireerd door dit succes zag Bijzonder Jij – een sociaal georiënteerde onderneming in Almere die zich inzet voor gelijke kansen voor kinderen en jongeren – mogelijkheden om het programma verder te ontwikkelen voor de Almeerse praktijk.

Mariska Kloppenburg (eigenaar van Bijzonder Jij) sloeg de handen ineen met Juliëtte Bitter (Adviseur Onderwijs & Kwaliteit bij SKO | Ontwerpers van Onderwijs) en Nienke van den Tweel (Onderwijsadviseur bij Bijzonder Jij). Samen ontwikkelden zij de inhoud van de leergang en gingen in gesprek met de gemeente en schoolbesturen. Met succes wisten zij draagvlak te creëren voor dit vernieuwde programma.

Welke signalen ontvingen zij?

De toenemende diversiteit onder kleuters stelt het onderwijs voor nieuwe uitdagingen. Leerkrachten signaleren steeds vaker dat jonge kinderen op een andere manier leren, communiceren en zich gedragen dan voorheen. Deze veranderingen hangen samen met maatschappelijke ontwikkelingen, zoals migratie, toenemend gebruik van digitale technologieën en veranderende opvoedingsstijlen.

In de praktijk zien scholen een toename van kleuters die:

• opgroeien met een andere thuistaal dan het Nederlands;
• sneller afgeleid zijn of moeite hebben zich te concentreren;
• veel gewend zijn aan tablets en smartphones, wat invloed heeft op hun spel en aandacht;
• moeite hebben met het reguleren van hun emoties;
• sneller overprikkeld raken in een groep;
• weinig ervaring hebben met samen spelen en op je beurt wachten;
• vaker grensoverschrijdend gedrag laten zien.

Deze ontwikkelingen hebben ook effect op de dagelijkse praktijk van leerkrachten in de onderbouw. Zij ervaren een toenemende druk om recht te doen aan de uiteenlopende behoeften in de groep. In veel scholen betekent dit dat leerkrachten:

• meer moeten differentiëren in instructie, begeleiding en spelvormen;
• vaker te maken hebben met grensoverschrijdend gedrag in de klas;
• extra tijd besteden aan het aanleren van basisvaardigheden zoals luisteren, wachten en samenwerken;
• intensiever contact hebben met ouders over gedrag, ontwikkeling of taalgebruik thuis;
• meer behoefte hebben aan handelingsgerichte ondersteuning en samenwerking binnen het team;

Hoe ziet het programma eruit?

Het programma ‘KleuterExtra’ is een aanvulling op het reguliere onderwijsaanbod voor kleuters. Zowel op leerkrachtniveau als op kindniveau biedt het extra begeleiding en ondersteuning. Hierbij staan de gebieden gedrag, communicatieve redzaamheid (taal), sociaal-emotionele ontwikkeling en het stimuleren van executieve functies centraal.

Hoe wordt dit vormgegeven?

Binnen Almere wordt ‘KleuterExtra’ op verschillende manieren georganiseerd. Er is een leergang voor de leerkrachten met hierbij ‘coaching on the job’ en een kindgedeelte. Afhankelijk van de behoeften en de leerlingpopulatie wordt er afgestemd met de school welk onderdeel zij willen inzetten. We werken hieronder eerst de leergang voor de leerkrachten uit, gevolgd door het kindgedeelte.

De leergang: versterken van leerkrachten in het werken met het jonge kind

In de praktijk blijkt dat veel leerkrachten, ook ervaren collega’s, behoefte hebben aan meer handelingsgerichte kennis over het jonge kind. Daarom ontwikkelden we een compacte leergang die hen versterkt in het voorkomen van problemen door goed te kijken, gericht te handelen en de omgeving slim in te richten. De leergang bestaat uit drie modules waarin theorie en praktijk naadloos op elkaar aansluiten.

• In module 1 leren leerkrachten hoe ze spelontwikkeling kunnen herkennen en begeleiden, en hoe ze doelen spelenderwijs kunnen verweven in de dagelijkse praktijk.
• Module 2 richt zich op taalontwikkeling, met aandacht voor taaldenkgesprekken en het begeleiden van kinderen die opgroeien met een andere thuistaal.
• In module 3 staat het stimuleren van executieve functies centraal: hoe zet je de omgeving zo in dat kinderen leren plannen, volhouden, schakelen en hun impulsen reguleren?

Door in te zetten op deze preventieve kennis en vaardigheden, kunnen leerkrachten vanaf het begin sterker sturen op wat jonge kinderen nodig hebben — en daarmee veel onrust en uitval in de groep voorkomen.

Elke school heeft unieke hulpvragen. Daarom zal na elke bijeenkomst de trainer naar de school van de leerkracht gaan voor ‘coaching on the job’. Deze unieke leergang legt de verbinding tussen theorie en praktijk, waardoor leerkrachten de opgedane kennis direct kunnen toepassen in hun eigen werkomgeving.

Ervaring trainer Marcelien Unema (trainer van de leergang):

Wanneer ik bij de leerkrachten langs ga en meekijk in hun eigen groep, merk ik dat zij het prettig vinden om te kunnen sparren over hoe zij bepaalde kennis en vaardigheden zo optimaal mogelijk in hun dagelijkse praktijk kunnen toepassen. Ik kijk vaak even mee tijdens het speel-werkmoment of zoem in op een bepaald onderdeel waar de leerkracht een specifieke vraag over heeft. Samen bespreken we de interactie tussen de leerkracht en de leerlingen; wat werkte al goed en wat kan nog krachtiger worden ingezet? Waar is de leerkracht zelf al tevreden over en wat zou een volgende stap kunnen zijn? De praktische vertaalslag maken van de theorie naar de dagelijkse lespraktijk, daar draait het om!

Door deze kinderen gedurende een korte periode intensief te begeleiden, krijgen zij handvatten en strategieën aangereikt die hen helpen beter om te gaan met uitdagingen in de klas. Denk aan het oefenen van zelfregulatie, het herkennen van emoties, het leren van sociale spelregels en het versterken van zelfvertrouwen. Deze praktische tools dragen bij aan een stevigere basis voor hun verdere schoolloopbaan.

De orthopedagogen bekijken over waar de talenten en/of uitdagingen liggen in de schoolse omgeving en adviseren hierover. Saskia Vermij en Andrea Eysbach – van den Berg (orthopedagogen bij Bijzonder Jij) zetten zich in om de begeleiding en zorg zoveel mogelijk in de groep te laten plaatsvinden, zodat de leerling in zijn vertrouwde omgeving kan blijven en de leerkracht actief meegenomen wordt in de begeleiding.

Indien nodig volgt een fase waarin het kind in kaart wordt gebracht. Hierbij worden een aantal diagnostische tools ingezet afhankelijk van de reden van aanmelding. Zo kan er onderzoek worden gedaan naar intelligentie en werkgeheugen, gedrag, executieve functies, sociaal-emotionele competenties en taal. Met de uitkomsten van de diagnostische fase volgt een individueel ondersteuningsplan voor een kleuter. Er worden doelen opgesteld in samenspraak met leerkracht en intern begeleider en ouders waar gericht aan gewerkt gaat worden. Dit kan in de vorm van het individueel oefenen van vaardigheden, maar kan ook samen met een ander kind of in een kleine kring rond een bepaald thema onder leiding van de orthopedagoog.

Versterken van weerbaarheid, woordenschat, sociale vaardigheden en executieve functies zijn o.a. gebieden waar de ondersteuning zich op kan richten. De periode waarin een kleuter deelneemt wordt afgestemd en kan voor elk kind verschillend zijn. Het doel is altijd om zo veel mogelijk de begeleiding in de klas te laten plaatsvinden, wat ook een positief effect heeft op de andere leerlingen. Tenslotte worden ook tips voor ouders en leerkrachten gegeven zodat deze verder kunnen gaan met het oefenen van nieuwe vaardigheden.

De rol van de leerkracht en intern begeleider

Leerkrachten en intern begeleiders spelen een essentiële rol in het signaleren van leerlingen die baat kunnen hebben bij KleuterExtra. Door observaties, gesprekken met ouders en in samenwerking met Bijzonder Jij wordt bepaald welke kinderen extra begeleiding nodig hebben.

In de praktijk

Op een drie scholen in Almere wordt het kindgedeelte inmiddels met succes toegepast. Er zijn al een aantal succesverhalen van gedrag wat verbeterd is, een kind wat weer met plezier naar school komt en ouders die zich gesteund voelen met tips. De aangemelde kleuters zijn heel divers; sommigen vallen al een hele tijd op door hun gedrag of achterblijvende resultaten. Bij anderen speelt een probleem zoals moeizaam naar school durven komen of een vraag om advies bij een eventuele versnelling. Bijna alle kleuters ontvangen nog geen extra hulp elders.

Leerkrachten merken dat kinderen die deelnemen vooruitgaan in het omgaan met emoties en sterker worden in taalvaardigheden en zelfvertrouwen.

Ervaring van een ouder tijdens de begeleiding van Andrea Eysbach – van den Berg (orthopedagoog bij Bijzonder Jij):

Wij hebben KleuterExtra ontzettend fijn ervaren. Hebben goede steun en begeleiding vanuit jullie mogen krijgen met resultaat. En zouden jullie als professionals aanraden aan ouders waarvan hun kinderen ook extra ondersteuning nodig hebben.
Wij zijn jullie dankbaar voor hetgeen waar onze zoon nu staat en hopen dat hij komende weken nog veel zal mogen leren van jullie in belang wat hij nog nodig heeft.